Początki osadnictwa- powstanie Zarąb K

 

Początki osadnictwa w okolicach miejscowości Zaręby Kościelne

Wprowadzenie

Zaręby Kościelne to wieś o wyjątkowo długiej i dobrze udokumentowanej tradycji osadniczej na wschodnim Mazowszu, w dawnej ziemi nurskiej. Jej początki sięgają początku XV stulecia, kiedy w realiach późnośredniowiecznej polityki książąt mazowieckich kształtował się nowy układ własnościowy i osadniczy nad rzeką Brok – dopływem Bugu. Właśnie tutaj, na gruntach oddanych rycerstwu za zasługi wojenne, narodziły się pierwsze zalążki dzisiejszych Zarąb Kościelnych i pobliskich wsi satelickich.

Kontekst geograficzno‑historyczny: Mazowsze i ziemia nurska

Historycznie Zaręby Kościelne leżą w dawnej ziemi nurskiej na Mazowszu – obszarze, który w późnym średniowieczu był intensywnie kolonizowany na prawie rycerskim (służebnym) i stopniowo „uszlachetniany” przez liczne rody wywodzące się z mazowieckiej elity wojskowej. Tę przynależność terytorialną odnotowuje współczesna literatura i encyklopedie internetowe, wskazując równocześnie na położenie osady nad rzeką Brok jako oś rozwoju lokalnego osadnictwa i gospodarki (rzeka była szlakiem komunikacyjnym, źródłem wody i miejscem eksploatacji zasobów leśno‑rybackich).

Akt fundacyjny i pierwsze wsie: rok 1410 i nadanie Świętosławowi z Zarębina

Za „moment założycielski” uważa się około 1410 r., kiedy rycerz Świętosław z Zarębina (herbu Zaremba) otrzymał od księcia mazowieckiego Janusza I 20 włók ziemi „nad Brokiem”. Na tym nadaniu powstały Borkowo (uważane za zaczątek dzisiejszych Zarąb Kościelnych) oraz Zarębino. Formuła nadania, powierzchnia w włókach oraz wyraźna wskazówka o lokalizacji „nad rzeką Brok” pojawiają się w zbieżnych relacjach opracowań encyklopedycznych i lokalnych materiałów historycznych.

Choć dominują przekazy wskazujące na księcia Janusza I, w lokalnych kompendiach gminnych natrafiamy także na wzmiankę o nadaniu „od Bolesława IV” (wpisaną w oś czasu ważnych dat), co może wynikać z kompilacji dwóch tradycji źródłowych lub przesunięć redakcyjnych w materiałach popularnonaukowych. Bez względu na tę rozbieżność, zasadniczy obraz pozostaje spójny: pierwsza dekada XV wieku to definitywny początek osadnictwa w tej okolicy.

Uwarunkowania prawne i lokacyjne: od nadania rycerskiego do struktury parafialnej

Prawo niemieckie i porządkowanie przestrzeni

W 1448 r. wieś Zaremby miała otrzymać prawo niemieckie – zgodnie z przekazami gminnymi i lokalnymi kompendiami. Przyjęcie porządku prawnego z elementami prawa magdeburskiego sprzyjało klarowaniu ładu przestrzennego (wytyczanie placu rynkowego, osi komunikacyjnych) i instytucjonalnemu umocnieniu osady. Choć w literaturze popularnej pojawiają się różnice w atrybucji władcy (Janusz I / Bolesław IV), sama data i fakt lokacyjny są powtarzane konsekwentnie w materiałach lokalnych.

Organizacja kościelna – fundament wspólnoty

Proces stabilizacji osadnictwa dopełnił się poprzez organizację parafialną: pierwszy kościół powstał tu już w 1430 r., a parafię erygowano w 1449 r. Odbudowa świątyni po pożarze (1462) oraz wzniesienie kolejnego kościoła (1512) świadczą o tym, że miejscowość miała już wystarczająco liczebną i zamożną wspólnotę zdolną do utrzymania infrastruktury sakralnej. Te daty budują wiarygodną oś czasu rozwoju – od fundacji świeckiej (nadanie) do fundamentu religijnego i administracyjnego (parafia).

---

Typ osadnictwa: zaścianki drobnoszlacheckie i gęsta sieć siedzib

Od schyłku XV i przez XVI–XVIII w. okolice Zarąb Kościelnych zaczęły otaczać liczne zaścianki szlacheckie – typowe dla wschodniego Mazowsza i sąsiedniego Podlasia. Materiały lokalne wprost wskazują, że Zaręby nabrały charakteru ośrodka „miasteczkowego” pośród drobnoszlacheckiej mozaiki osad, a wśród okolicznych rodów wymienia się m.in. Skłodowskich (z których wywodziła się Maria Skłodowska‑Curie). Taki pejzaż społeczny wiązał się z dziedziczeniem i parcelacją niewielkich nadziałów przez kolejne pokolenia, tworząc „gęstą” i rozdrobnioną strukturę własności ziemskiej.

Szerszego tła dla tego modelu osadnictwa dostarczają opracowania regionalne dotyczące nazw „Zaręby” na Mazowszu i Podlasiu. Wskazują one, że liczne gniazda rodu Zarembów (herbu Zaremba) przenosiły nazwy do nowych siedzib, a typowe nadania rycerskie (rzędu 10 włók, tj. ok. 180 ha) były przez dziesięciolecia karczowane i zagospodarowywane, dając początek „luźnym” osadom, które z czasem rozrastały się w zaścianki drobnoszlacheckie. To zjawisko – choć opisane na przykładzie Podlasia – jest kluczowe, by zrozumieć również dynamikę okolic Zarąb Kościelnych.

---

Sieć osadnicza w promieniu kilku kilometrów: przykład Złotorii

Początki osadnictwa w okolicy dobrze ilustruje przypadek Złotorii, której 1472 r. jako datę założenia przytacza lokalne kompendium – z cytatem z monografii dworów ziemi łomżyńskiej. Złotoria powstała na nadaniu nad Brokiem (braciom: Andrzejowi, Marcinowi, Stanisławowi i Stefanowi), a w 1502 r. erygowano tam parafię i kościół pw. Wniebowzięcia NMP (świątynia kilkakrotnie niszczała w pożarach). Ten przykład pokazuje, że druga połowa XV i początek XVI wieku były okresem intensywnej kolonizacji nadbrockich nieużytków oraz instytucjonalizacji życia religijnego w mikroregionie.

---

Od osady do małego ośrodka lokalnego: oś czasu kluczowych dat (XV–XVIII w.)

• ok. 1410 – nadanie przez księcia mazowieckiego (Janusza I) 20 włók Świętosławowi z Zarębina; powstanie Borkowa i Zarębina.
• 1430 – budowa pierwszego kościoła w Zarębach.
• 1448 – nadanie prawa niemieckiego wsi Zaremby (przekaz lokalny).
• 1449 – erygowanie parafii Zaręby Kościelne (wydzielenie z parafii Zuzela).
• 1462 – pożar kościoła parafialnego.
• 1512 – budowa drugiego kościoła (m.in. wzmiankowany cieśla Leonard z Kępiastego).
• 1680 – udokumentowana obecność szkoły żydowskiej i wyznaczenie kirkutu, co świadczy o zróżnicowaniu wyznaniowym i wzroście demograficznym.
• XVII–XVIII w. – otoczenie miejscowości przez liczne zaścianki szlacheckie; rozwój funkcji targowych i „małomiasteczkowych”.

---

Znaczenie rzeki Brok i środowiska leśnego

Rzeka Brok – jako dopływ Bugu – stanowiła kluczową oś wczesnej kolonizacji: umożliwiała transport drewna, dostęp do wody, ryb i siedlisk nadrzecznych, ułatwiała też wytyczanie granic dóbr i lokowanie młynów czy bród. Materiały encyklopedyczne i lokalne stale podkreślają usytuowanie osad „nad Brokiem”, co nie jest przypadkiem, lecz świadectwem typowej dla średniowiecza strategii kolonizacyjnej: osiedlanie „przy wodzie” i na skraju lasów. W regionie szeroko wykorzystywano zasoby leśne (karczunek pod uprawę, pozyskanie budulca), co dobrze współgra z opisanym w literaturze procesem wielopokoleniowego „przerabiania” nadania rycerskiego na sieć drobnych gospodarstw.

---

Ludność i struktura społeczna w świetle źródeł lokalnych

Już w XVII–XVIII w. Zaręby Kościelne funkcjonowały jako lokalne centrum pośród drobnoszlacheckiej okolicy. Wskazują na to przekazy o obecności społeczności żydowskiej (kirkut, szkoła), a także rozwój funkcji oświatowych i religijnych. Z kolei rozproszenie dóbr i dziedziczenie w rodzinach szlacheckich sprzyjało powstawaniu mozaiki małych gospodarstw i przysiółków. Ten model – opisany w badaniach regionalnych – wyjaśnia, dlaczego w okolicach Zarąb tak licznie występują „zaścianki” oraz czemu zabudowa przez długi czas zachowywała wiejsko‑małomiasteczkowy charakter, nawet po nadaniu pewnych praw miejskich w XVIII w. (co potwierdzają lokalne opracowania, choć wykracza to już poza pierwotny okres „początków” osadnictwa).

---

Konkluzja

Początki osadnictwa w okolicach Zarąb Kościelnych wpisują się w model późnośredniowiecznej kolonizacji mazowieckiej: rycerskie nadania nad rzeką, wieloletni karczunek i zagospodarowanie lasów, szybka organizacja parafialna i – w dłuższej perspektywie – rozrost zaścianków drobnoszlacheckich. Około 1410 r. rodzi się tu nowa sieć osadnicza (Borkowo, Zarębino), do połowy XV w. powstaje kościół i parafia, a w kolejnych stuleciach miejscowość pełni funkcję ośrodka dla okolicznej mozaiki wsi szlacheckich, z wielowyznaniowym komponentem ludności. Ta ścieżka rozwoju – typowa dla wschodniego Mazowsza – ukształtowała tożsamość i krajobraz kulturowy Zarąb Kościelnych aż po czasy nowożytne.

---

Bibliografia i źródła (wybór)

• Encyklopedie i kompendia online
• „Zaręby Kościelne” – Wikipedia: informacje o położeniu, ziemi nurskiej, rzece Brok oraz osi czasu (1410, 1430, 1449, 1462, 1512, 1680).
• „Tajemnicza historia gminy Zaręby Kościelne” – artykuł (OPI Ostrów Mazowiecka) z rysami historycznymi i przykładami zaścianków (Skłodowscy).
• Materiały lokalne (samorządowe/szkolne)
• „Historia – Gmina Zaręby Kościelne” (oś czasu, prawo niemieckie, Złotoria).
• „Zaręby K – historia w pigułce” (autor: Andrzej Raźniak).
• Kontekst regionalny i osadniczy
• „Zaręby – Podlasie” (opis mechanizmów kolonizacji drobnoszlacheckiej, typowe wielkości nadziałów, przenoszenie nazw).
•